← Contents

अथ वैकृतिकं रहस्यम्

Atha Vaikṛtikam Rahasyam

The Secret Pertaining to Subsequent Modifications

✦
Scroll to read

॥ अथ वैकृतिकं रहस्यम् ॥

Atha Vaikṛtikam Rahasyam

मन्त्र १

ऋषिरुवाच ।

ॐ त्रिगुणा तामसी देवी सात्त्विकी या त्रिधोदिता ।
सा शर्वा चण्डिका दुर्गा भद्रा भगवतीर्यते ॥१॥

ṛṣiruvāca |

oṃ triguṇā tāmasī devī sāttvikī yā tridhoditā | sā śarvā caṇḍikā durgā bhadrā bhagavatīryate ||1||

English Meaning

The seer said: Om. The Goddess is declared threefold according to the three guṇas—tamasic and sattvic among them. She is called Śarvā, Caṇḍikā, Durgā, Bhadrā and Bhagavatī.

हिन्दी भावार्थ

ऋषि बोले—ॐ। त्रिगुणमयी देवी के तामसी, राजसी और सात्त्विकी—तीन रूप कहे गये हैं। वही शर्वा, चण्डिका, दुर्गा, भद्रा और भगवती कहलाती हैं।

मन्त्र २

योगनिद्रा हरेरुक्ता महाकाली तमोगुणा ।
मधुकैटभनाशार्थं यां तुष्टावाम्बुजासनः ॥२॥

yoganidrā hareruktā mahākālī tamoguṇā | madhukaiṭabhanāśārthaṃ yāṃ tuṣṭāvāmbujāsanaḥ ||2||

English Meaning

The tamasic Goddess is called Mahākālī, the mystic sleep of Hari. The lotus-born Brahmā praised her so that Madhu and Kaiṭabha might be destroyed.

हिन्दी भावार्थ

तमोगुणमयी देवी हरि की योगनिद्रा महाकाली कही गयी हैं। मधु और कैटभ के विनाश के लिए कमलासन ब्रह्मा ने उन्हीं की स्तुति की थी।

मन्त्र ३

दशवक्त्रा दशभुजा दशपादाञ्जनप्रभा ।
विशालया राजमाना त्रिंशल्लोचनमालया ॥३॥

daśavaktrā daśabhujā daśapādāñjanaprabhā | viśālayā rājamānā triṃśallocanamālayā ||3||

English Meaning

She has ten faces, ten arms and ten feet, and shines like dark collyrium. She is resplendent with a great array of thirty eyes.

हिन्दी भावार्थ

उनके दस मुख, दस भुजाएँ और दस चरण हैं तथा उनकी कान्ति काजल के समान श्याम है। वे तीस विशाल नेत्रों की पंक्ति से शोभायमान हैं।

मन्त्र ४

स्फुरद्दशनदंष्ट्रा सा भीमरूपापि भूमिप ।
रूपसौभाग्यकान्तीनां सा प्रतिष्ठा महाश्रियः ॥४॥

sphuraddaśanadaṃṣṭrā sā bhīmarūpāpi bhūmipa | rūpasaubhāgyakāntīnāṃ sā pratiṣṭhā mahāśriyaḥ ||4||

English Meaning

O king, though her form is terrifying and her teeth and fangs flash brilliantly, she is the very foundation of beauty, good fortune, radiance and supreme splendour.

हिन्दी भावार्थ

हे भूमिप! चमकते दाँतों और दंष्ट्राओं के कारण उनका रूप भयंकर है, फिर भी वे रूप, सौभाग्य, कान्ति और महान् श्री की अधिष्ठात्री हैं।

मन्त्र ५

खड्गबाणगदाशूलचक्रशङ्खभुशुण्डिभृत् ।
परिघं कार्मुकं शीर्षं निश्च्योतद्रुधिरं दधौ ॥५॥

khaḍgabāṇagadāśūlacakraśaṅkhabhuśuṇḍibhṛt | parighaṃ kārmukaṃ śīrṣaṃ niścyotadrudhiraṃ dadhau ||5||

English Meaning

She bears sword, arrow, mace, spear, discus, conch and bhuśuṇḍi, as well as an iron club, bow and a freshly severed head dripping blood.

हिन्दी भावार्थ

वे खड्ग, बाण, गदा, शूल, चक्र, शङ्ख और भुशुण्डि धारण करती हैं; साथ ही परिघ, धनुष और रक्त टपकाता कटा हुआ मस्तक भी लिये रहती हैं।

मन्त्र ६

एषा सा वैष्णवी माया महाकाली दुरत्यया ।
आराधिता वशीकुर्यात् पूजाकर्तुश्चराचरम् ॥६॥

eṣā sā vaiṣṇavī māyā mahākālī duratyayā | ārādhitā vaśīkuryāt pūjākartuścarācaram ||6||

English Meaning

She is the invincible Vaiṣṇavī Māyā, Mahākālī. When worshipped, she brings the moving and unmoving universe under the worshipper’s influence.

हिन्दी भावार्थ

यही दुर्जेय वैष्णवी माया महाकाली हैं। आराधना किये जाने पर वे पूजक के लिए समस्त चराचर जगत् को वश में कर देती हैं।

मन्त्र ७

सर्वदेवशरीरेभ्यो याऽऽविर्भूतामितप्रभा ।
त्रिगुणा सा महालक्ष्मीः साक्षान्महिषमर्दिनी ॥७॥

sarvadevaśarīrebhyo yāvirbhūtāmitaprabhā | triguṇā sā mahālakṣmīḥ sākṣānmahiṣamardinī ||7||

English Meaning

She who manifested from the bodies of all the gods with immeasurable radiance is the three-guṇed Mahālakṣmī herself, the slayer of Mahiṣa.

हिन्दी भावार्थ

जो समस्त देवताओं के शरीरों से अपरिमित तेज के साथ प्रकट हुईं, वे त्रिगुणमयी महालक्ष्मी साक्षात् महिषासुरमर्दिनी हैं।

मन्त्र ८

श्वेतानना नीलभुजा सुश्वेतस्तनमण्डला ।
रक्तमध्या रक्तपादा नीलजङ्घोरुरुन्मदा ॥८॥

śvetānanā nīlabhujā suśvetastanamaṇḍalā | raktamadhyā raktapādā nīlajaṅghorurunmadā ||8||

English Meaning

Her face is white, her arms blue and her breasts brilliantly white. Her waist and feet are red, while her thighs and shanks are blue and beautiful.

हिन्दी भावार्थ

उनका मुख श्वेत, भुजाएँ नीली और स्तनमण्डल उज्ज्वल श्वेत है। मध्यभाग तथा चरण लाल हैं और जंघाएँ तथा ऊरु नीले एवं अत्यन्त मनोहर हैं।

मन्त्र ९

सुचित्रजघना चित्रमाल्याम्बरविभूषणा ।
चित्रानुलेपना कान्तिरूपसौभाग्यशालिनी ॥९॥

sucitrajaghanā citramālyāmbaravibhūṣaṇā | citrānulepanā kāntirūpasaubhāgyaśālinī ||9||

English Meaning

Her hips are beautifully formed; she is adorned with variegated garlands, garments and unguents, and is endowed with radiance, beauty and auspicious fortune.

हिन्दी भावार्थ

उनका कटिप्रदेश अत्यन्त सुन्दर है। वे विविध मालाओं, वस्त्रों और अनुलेपनों से विभूषित तथा कान्ति, रूप और सौभाग्य से सम्पन्न हैं।

मन्त्र १०

अष्टादशभुजा पूज्या सा सहस्रभुजा सती ।
आयुधान्यत्र वक्ष्यन्ते दक्षिणाधःकरक्रमात् ॥१०॥

aṣṭādaśabhujā pūjyā sā sahasrabhujā satī | āyudhānyatra vakṣyante dakṣiṇādhaḥkarakramāt ||10||

English Meaning

That venerable Goddess has eighteen arms, though truly she is thousand-armed. Her weapons are now described in order, beginning with her lower right hand.

हिन्दी भावार्थ

वे पूजनीया देवी अठारह भुजाओं वाली हैं, यद्यपि वास्तव में सहस्रभुजा हैं। अब दाहिनी ओर के नीचे वाले हाथ से क्रमशः उनके आयुध बताये जाते हैं।

मन्त्र ११

अक्षमाला च कमलं बाणोऽसिः कुलिशं गदा ।
चक्रं त्रिशूलं परशुः शङ्खो घण्टा च पाशकः ॥११॥

akṣamālā ca kamalaṃ bāṇo’siḥ kuliśaṃ gadā | cakraṃ triśūlaṃ paraśuḥ śaṅkho ghaṇṭā ca pāśakaḥ ||11||

English Meaning

They are the rosary, lotus, arrow, sword, thunderbolt, mace, discus, trident, axe, conch, bell and noose.

हिन्दी भावार्थ

वे अक्षमाला, कमल, बाण, खड्ग, वज्र, गदा, चक्र, त्रिशूल, परशु, शङ्ख, घण्टा और पाश धारण करती हैं।

मन्त्र १२

शक्तिर्दण्डश्चर्म चापं पानपात्रं कमण्डलुः ।
अलङ्कृतभुजामेभिरायुधैः कमलासनाम् ॥१२॥

śaktirdaṇḍaścarma cāpaṃ pānapātraṃ kamaṇḍaluḥ | alaṅkṛtabhujāmebhirāyudhaiḥ kamalāsanām ||12||

English Meaning

She also bears spear, staff, shield, bow, drinking vessel and water pot. Her arms are adorned with these weapons, and she is seated upon a lotus.

हिन्दी भावार्थ

उनके अन्य आयुध शक्ति, दण्ड, ढाल, धनुष, पानपात्र और कमण्डलु हैं। इन आयुधों से उनकी भुजाएँ सुशोभित हैं और वे कमल पर विराजमान हैं।

मन्त्र १३

सर्वदेवमयीमीशां महालक्ष्मीमिमां नृप ।
पूजयेत्सर्वलोकानां स देवानां प्रभुर्भवेत् ॥१३॥

sarvadevamayīmīśāṃ mahālakṣmīmimāṃ nṛpa | pūjayetsarvalokānāṃ sa devānāṃ prabhurbhavet ||13||

English Meaning

O king, one who worships this sovereign Mahālakṣmī, who embodies all the gods, becomes lord of all worlds and of the gods.

हिन्दी भावार्थ

हे नृप! जो समस्त देवमयी ईश्वरी महालक्ष्मी की पूजा करता है, वह सभी लोकों और देवताओं का अधिपति हो जाता है।

मन्त्र १४

गौरीदेहात्समुद्भूता या सत्त्वैकगुणाश्रया ।
साक्षात्सरस्वती प्रोक्ता शुम्भासुरनिबर्हिणी ॥१४॥

gaurīdehātsamudbhūtā yā sattvaikaguṇāśrayā | sākṣātsarasvatī proktā śumbhāsuranibarhiṇī ||14||

English Meaning

She who arose from Gaurī’s body and rests solely in sattva is declared to be Sarasvatī herself, the destroyer of the demon Śumbha.

हिन्दी भावार्थ

जो गौरी के शरीर से प्रकट हुईं और केवल सत्त्वगुण का आश्रय लेती हैं, वे साक्षात् सरस्वती तथा शुम्भासुर की संहारिणी कही गयी हैं।

मन्त्र १५

दधौ चाष्टभुजा बाणमुसले शूलचक्रभृत् ।
शङ्खं घण्टां लाङ्गलं च कार्मुकं वसुधाधिप ॥१५॥

dadhau cāṣṭabhujā bāṇamusale śūlacakrabhṛt | śaṅkhaṃ ghaṇṭāṃ lāṅgalaṃ ca kārmukaṃ vasudhādhipa ||15||

English Meaning

O lord of the earth, in her eight hands she bears arrow, pestle, spear, discus, conch, bell, plough and bow.

हिन्दी भावार्थ

हे वसुधाधिप! उनकी आठ भुजाओं में बाण, मुसल, शूल, चक्र, शङ्ख, घण्टा, हल और धनुष सुशोभित हैं।

मन्त्र १६

एषा सम्पूजिता भक्त्या सर्वज्ञत्वं प्रयच्छति ।
निशुम्भमथिनी देवी शुम्भासुरनिबर्हिणी ॥१६॥

eṣā sampūjitā bhaktyā sarvajñatvaṃ prayacchati | niśumbhamathinī devī śumbhāsuranibarhiṇī ||16||

English Meaning

When worshipped with devotion, this Goddess grants omniscience. She crushes Niśumbha and destroys the demon Śumbha.

हिन्दी भावार्थ

भक्तिपूर्वक पूजित होने पर ये देवी सर्वज्ञता प्रदान करती हैं। वे निशुम्भ का मर्दन और शुम्भासुर का विनाश करने वाली हैं।

मन्त्र १७

इत्युक्तानि स्वरूपाणि मूर्तीनां तव पार्थिव ।
उपासनं जगन्मातुः पृथगासां निशामय ॥१७॥

ityuktāni svarūpāṇi mūrtīnāṃ tava pārthiva | upāsanaṃ jaganmātuḥ pṛthagāsāṃ niśāmaya ||17||

English Meaning

O king, I have thus described the forms of these manifestations. Now hear separately the method of worshipping these forms of the Mother of the universe.

हिन्दी भावार्थ

हे पार्थिव! मैंने तुम्हें इन मूर्तियों के स्वरूप बताये। अब जगन्माता के इन रूपों की पृथक्-पृथक् उपासना-विधि सुनो।

मन्त्र १८

महालक्ष्मीर्यदा पूज्या महाकाली सरस्वती ।
दक्षिणोत्तरयोः पूज्ये पृष्ठतो मिथुनत्रयम् ॥१८॥

mahālakṣmīryadā pūjyā mahākālī sarasvatī | dakṣiṇottarayoḥ pūjye pṛṣṭhato mithunatrayam ||18||

English Meaning

When Mahālakṣmī is worshipped, Mahākālī and Sarasvatī should be worshipped to her south and north, and the three divine couples behind them.

हिन्दी भावार्थ

जब महालक्ष्मी की पूजा की जाए, तब उनके दक्षिण और उत्तर में महाकाली तथा सरस्वती की और पीछे तीनों दिव्य युगलों की पूजा करनी चाहिए।

मन्त्र १९

विरञ्चिः स्वरया मध्ये रुद्रो गौर्या च दक्षिणे ।
वामे लक्ष्म्या हृषीकेशः पुरतो देवतात्रयम् ॥१९॥

virañciḥ svarayā madhye rudro gauryā ca dakṣiṇe | vāme lakṣmyā hṛṣīkeśaḥ purato devatātrayam ||19||

English Meaning

In the centre behind her are Brahmā with Svarā; to the right Rudra with Gaurī; and to the left Hṛṣīkeśa with Lakṣmī. The three Goddesses are in front.

हिन्दी भावार्थ

पीछे मध्य में स्वरा सहित विरिञ्चि, दक्षिण में गौरी सहित रुद्र और वाम में लक्ष्मी सहित हृषीकेश की पूजा हो; तीनों देवियाँ सामने रहें।

मन्त्र २०

अष्टादशभुजा मध्ये वामे चास्या दशानना ।
दक्षिणेऽष्टभुजा लक्ष्मीर्महतीति समर्चयेत् ॥२०॥

aṣṭādaśabhujā madhye vāme cāsyā daśānanā | dakṣiṇe’ṣṭabhujā lakṣmīrmahatīti samarcayet ||20||

English Meaning

The eighteen-armed Goddess is worshipped in the centre, the ten-faced Goddess to her left, and the eight-armed great Lakṣmī to her right.

हिन्दी भावार्थ

मध्य में अष्टादशभुजा देवी, उनके वाम में दशमुखी और दक्षिण में अष्टभुजा महती लक्ष्मी की विधिपूर्वक पूजा करनी चाहिए।

मन्त्र २१

अष्टादशभुजा चैषा यदा पूज्या नराधिप ।
दशानना चाष्टभुजा दक्षिणोत्तरयोस्तदा ॥२१॥

aṣṭādaśabhujā caiṣā yadā pūjyā narādhipa | daśānanā cāṣṭabhujā dakṣiṇottarayostadā ||21||

English Meaning

O king, whenever this eighteen-armed form is worshipped, the ten-faced and eight-armed forms should be placed respectively to her south and north.

हिन्दी भावार्थ

हे नराधिप! जब अष्टादशभुजा देवी की पूजा हो, तब उनके दक्षिण और उत्तर में क्रमशः दशमुखी तथा अष्टभुजा देवी की पूजा करनी चाहिए।

मन्त्र २२

कालमृत्यू च सम्पूज्यौ सर्वारिष्टप्रशान्तये ।
यदा चाष्टभुजा पूज्या शुम्भासुरनिबर्हिणी ॥२२॥

kālamṛtyū ca sampūjyau sarvāriṣṭapraśāntaye | yadā cāṣṭabhujā pūjyā śumbhāsuranibarhiṇī ||22||

English Meaning

Kāla and Mṛtyu should also be worshipped for the pacification of every calamity. When the eight-armed destroyer of Śumbha is worshipped—

हिन्दी भावार्थ

समस्त अनिष्टों की शान्ति के लिए काल और मृत्यु की भी पूजा करनी चाहिए। जब शुम्भासुर-विनाशिनी अष्टभुजा देवी की पूजा की जाए—

मन्त्र २३

नवास्याः शक्तयः पूज्यास्तदा रुद्रविनायकौ ।
नमो देव्या इति स्तोत्रैर्महालक्ष्मीं समर्चयेत् ॥२३॥

navāsyāḥ śaktayaḥ pūjyāstadā rudravināyakau | namo devyā iti stotrairmahālakṣmīṃ samarcayet ||23||

English Meaning

Then her nine powers, together with Rudra and Vināyaka, should be worshipped. Mahālakṣmī should be adored with hymns beginning “Namo Devyai.”

हिन्दी भावार्थ

तब उनकी नौ शक्तियों तथा रुद्र और विनायक की पूजा करनी चाहिए। “नमो देव्यै” आदि स्तोत्रों से महालक्ष्मी का सम्यक् पूजन करना चाहिए।

मन्त्र २४

अवतारत्रयार्चायां स्तोत्रमन्त्रास्तदाश्रयाः ।
अष्टादशभुजा चैषा पूज्या महिषमर्दिनी ॥२४॥

avatāratrayārcāyāṃ stotramantrāstadāśrayāḥ | aṣṭādaśabhujā caiṣā pūjyā mahiṣamardinī ||24||

English Meaning

In worship of the three manifestations, use the hymns and mantras belonging to each. This eighteen-armed form is to be worshipped as Mahiṣamardinī.

हिन्दी भावार्थ

तीनों अवतारों की अर्चना में उन्हीं से सम्बन्धित स्तोत्र और मन्त्र प्रयुक्त होते हैं। अष्टादशभुजा देवी महिषमर्दिनी के रूप में पूजनीय हैं।

मन्त्र २५

महालक्ष्मीर्महाकाली सैव प्रोक्ता सरस्वती ।
ईश्वरी पुण्यपापानां सर्वलोकमहेश्वरी ॥२५॥

mahālakṣmīrmahākālī saiva proktā sarasvatī | īśvarī puṇyapāpānāṃ sarvalokamaheśvarī ||25||

English Meaning

She herself is called Mahālakṣmī, Mahākālī and Sarasvatī. She governs virtue and sin and is the supreme sovereign of all worlds.

हिन्दी भावार्थ

वही महालक्ष्मी, महाकाली और सरस्वती कही गयी हैं। वे पुण्य और पाप की नियामिका तथा समस्त लोकों की परमेश्वरी हैं।

मन्त्र २६

महिषान्तकरी येन पूजिता स जगत्प्रभुः ।
पूजयेज्जगतां धात्रीं चण्डिकां भक्तवत्सलाम् ॥२६॥

mahiṣāntakarī yena pūjitā sa jagatprabhuḥ | pūjayejjagatāṃ dhātrīṃ caṇḍikāṃ bhaktavatsalām ||26||

English Meaning

Whoever worships the destroyer of Mahiṣa becomes lord of the world. One should worship Caṇḍikā, sustainer of the worlds and tender toward her devotees.

हिन्दी भावार्थ

जो महिषासुर-विनाशिनी की पूजा करता है, वह जगत् का स्वामी होता है। अतः जगत् की धात्री और भक्तवत्सला चण्डिका की पूजा करनी चाहिए।

मन्त्र २७

अर्घ्यादिभिरलङ्कारैर्गन्धपुष्पैस्तथाक्षतैः ।
धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैर्नानाभक्ष्यसमन्वितैः ॥२७॥

arghyādibhiralaṅkārairgandhapuṣpaistathākṣataiḥ | dhūpairdīpaiśca naivedyairnānābhakṣyasamanvitaiḥ ||27||

English Meaning

She should be worshipped with arghya and other offerings, ornaments, fragrances, flowers, unbroken rice, incense, lamps and food offerings containing many kinds of delicacies.

हिन्दी भावार्थ

अर्घ्य आदि उपचारों, आभूषणों, गन्ध, पुष्प, अक्षत, धूप, दीप और अनेक प्रकार के भक्ष्यों से युक्त नैवेद्य द्वारा उनकी पूजा करनी चाहिए।

मन्त्र २८

रुधिराक्तेन बलिना मांसेन सुरया नृप ।
(बलिमांसादिपूजेयं विप्रवर्ज्या मयेरिता ।
तेषां किल सुरामांसैर्नोक्ता पूजा नृप क्वचित् ।)

प्रणामाचमनीयेन चन्दनेन सुगन्धिना ॥२८॥

rudhirāktena balinā māṃsena surayā nṛpa |
(balimāṃsādipūjeyaṃ vipravarjyā mayeritā | teṣāṃ kila surāmāṃsairnoktā pūjā nṛpa kvacit |)
praṇāmācamanīyena candanena sugandhinā ||28||

English Meaning

O king, offerings traditionally prescribed may include blood-red sacrifice, meat and wine; however, this form of worship is explicitly excluded for brāhmaṇas, for whom worship with wine or meat is nowhere enjoined. Worship also includes prostration, water for sipping and fragrant sandal paste.

हिन्दी भावार्थ

हे नृप! परम्परागत विधि में रक्तयुक्त बलि, मांस और मदिरा का उल्लेख है; किन्तु यह बलि-मांसादि पूजा ब्राह्मणों के लिए वर्जित कही गयी है, क्योंकि उनके लिए कहीं भी मदिरा और मांस से पूजा का विधान नहीं है। प्रणाम, आचमन का जल और सुगन्धित चन्दन भी अर्पित करें।

मन्त्र २९

सकर्पूरैश्च ताम्बूलैर्भक्तिभावसमन्वितैः ।
वामभागेऽग्रतो देव्याश्छिन्नशीर्षं महासुरम् ॥२९॥

sakarpūraiśca tāmbūlairbhaktibhāvasamanvitaiḥ | vāmabhāge’grato devyāśchinnaśīrṣaṃ mahāsuram ||29||

English Meaning

With devotion one should offer betel accompanied by camphor. In front of the Goddess, on her left, the great demon with severed head should be worshipped.

हिन्दी भावार्थ

भक्तिभाव से कर्पूरयुक्त ताम्बूल अर्पित करना चाहिए। देवी के सामने बायीं ओर कटे हुए मस्तक वाले महासुर की पूजा करनी चाहिए।

मन्त्र ३०

पूजयेन्महिषं येन प्राप्तं सायुज्यमीशया ।
दक्षिणे पुरतः सिंहं समग्रं धर्ममीश्वरम् ॥३०॥

pūjayenmahiṣaṃ yena prāptaṃ sāyujyamīśayā | dakṣiṇe purataḥ siṃhaṃ samagraṃ dharmamīśvaram ||30||

English Meaning

One should worship Mahiṣa, who attained union with the Goddess through her, and in front on the right the lion, lordly embodiment of perfect dharma.

हिन्दी भावार्थ

उस महिष की पूजा करनी चाहिए जिसने देवी के द्वारा सायुज्य प्राप्त किया। सामने दाहिनी ओर सम्पूर्ण धर्म के ईश्वररूप सिंह की पूजा करनी चाहिए।

मन्त्र ३१

वाहनं पूजयेद्देव्या धृतं येन चराचरम् ।
कुर्याच्च स्तवनं धीमांस्तस्या एकाग्रमानसः ॥३१॥

vāhanaṃ pūjayeddevyā dhṛtaṃ yena carācaram | kuryācca stavanaṃ dhīmāṃstasyā ekāgramānasaḥ ||31||

English Meaning

One should worship the Goddess’s vehicle, by which the moving and unmoving universe is upheld. Then the wise worshipper should praise her with a concentrated mind.

हिन्दी भावार्थ

देवी के उस वाहन की पूजा करनी चाहिए जिसके द्वारा चराचर जगत् धारण किया गया है। तत्पश्चात् बुद्धिमान् साधक एकाग्रचित्त होकर उनकी स्तुति करे।

मन्त्र ३२

ततः कृताञ्जलिर्भूत्वा स्तुवीत चरितैरिमैः ।
एकेन वा मध्यमेन नैकेनेतरयोरिह ॥३२॥

tataḥ kṛtāñjalirbhūtvā stuvīta caritairimaiḥ | ekena vā madhyamena naikena itarayoriha ||32||

English Meaning

Then, with hands joined, one should praise her by reciting these sacred narratives—either all of them or the middle one alone; the first or last should not be recited alone.

हिन्दी भावार्थ

फिर हाथ जोड़कर इन चरित्रों से स्तुति करनी चाहिए—या तो तीनों चरित्रों का पाठ हो अथवा केवल मध्यम चरित्र का; प्रथम या उत्तर चरित्र का अकेले पाठ न करे।

मन्त्र ३३

चरितार्धं तु न जपेज्जपञ्छिद्रमवाप्नुयात् ।
प्रदक्षिणानमस्कारान् कृत्वा मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ॥३३॥

caritārdhaṃ tu na japejjapañchidramavāpnuyāt | pradakṣiṇānamaskārān kṛtvā mūrdhni kṛtāñjaliḥ ||33||

English Meaning

One must not recite only part of a narrative, for such recitation becomes deficient. After circumambulation and prostration, place the joined hands upon the head.

हिन्दी भावार्थ

किसी चरित्र का आधा पाठ नहीं करना चाहिए; ऐसा करने से पाठ में दोष आता है। प्रदक्षिणा और नमस्कार करके मस्तक पर अञ्जलि धारण करे।

मन्त्र ३४

क्षमापयेज्जगद्धात्रीं मुहुर्मुहुरतन्द्रितः ।
प्रतिश्लोकं च जुहुयात्पायसं तिलसर्पिषा ॥३४॥

kṣamāpayejjagaddhātrīṃ muhurmuhuratandritaḥ | pratiślokaṃ ca juhuyātpāyasaṃ tilasarpiṣā ||34||

English Meaning

Without weariness, repeatedly ask forgiveness of the Mother who sustains the universe. For every verse, offer oblations of milk pudding with sesame and ghee.

हिन्दी भावार्थ

आलस्यरहित होकर जगद्धात्री से बार-बार क्षमा माँगे। प्रत्येक श्लोक पर तिल और घी से युक्त पायस की आहुति दे।

मन्त्र ३५

जुहुयात्स्तोत्रमन्त्रैर्वा चण्डिकायै शुभं हविः ।
भूयो नामपदैर्देवीं पूजयेत्सुसमाहितः ॥३५॥

juhuyātstotramantrairvā caṇḍikāyai śubhaṃ haviḥ | bhūyo nāmapadairdevīṃ pūjayetsusamāhitaḥ ||35||

English Meaning

Or one may offer auspicious oblations to Caṇḍikā with the mantras of the hymn. Then, with full concentration, worship the Goddess again through her sacred names.

हिन्दी भावार्थ

अथवा स्तोत्र-मन्त्रों से चण्डिका को शुभ हविष्य की आहुति दे। फिर पूर्ण एकाग्रता से देवी के नाम-पदों द्वारा उनका पुनः पूजन करे।

मन्त्र ३६

प्रयतः प्राञ्जलिः प्रह्वः प्रणम्यारोप्य चात्मनि ।
सुचिरं भावयेदीशां चण्डिकां तन्मयो भवेत् ॥३६॥

prayataḥ prāñjaliḥ prahvaḥ praṇamyāropya cātmani | suciraṃ bhāvayedīśāṃ caṇḍikāṃ tanmayo bhavet ||36||

English Meaning

Pure, humble and with joined hands, bow to the sovereign Caṇḍikā, install her within oneself and meditate on her for a long time until wholly absorbed in her.

हिन्दी भावार्थ

पवित्र होकर, हाथ जोड़कर और विनम्रतापूर्वक प्रणाम करके ईश्वरी चण्डिका को अपने भीतर स्थापित करे तथा दीर्घकाल तक उनका ध्यान करते हुए तन्मय हो जाए।

मन्त्र ३७

एवं यः पूजयेद्भक्त्या प्रत्यहं परमेश्वरीम् ।
भुक्त्वा भोगान् यथाकामं देवीसायुज्यमाप्नुयात् ॥३७॥

evaṃ yaḥ pūjayedbhaktyā pratyahaṃ parameśvarīm | bhuktvā bhogān yathākāmaṃ devīsāyujyamāpnuyāt ||37||

English Meaning

Whoever worships the Supreme Goddess daily in this manner with devotion enjoys desired pleasures and finally attains union with the Goddess.

हिन्दी भावार्थ

जो प्रतिदिन इस प्रकार भक्तिपूर्वक परमेश्वरी की पूजा करता है, वह इच्छानुसार भोग भोगकर अन्त में देवी का सायुज्य प्राप्त करता है।

मन्त्र ३८

यो न पूजयते नित्यं चण्डिकां भक्तवत्सलाम् ।
भस्मीकृत्यास्य पुण्यानि निर्दहेत्परमेश्वरी ॥३८॥

yo na pūjayate nityaṃ caṇḍikāṃ bhaktavatsalām | bhasmīkṛtyāsya puṇyāni nirdahetparameśvarī ||38||

English Meaning

As for one who does not regularly worship devotee-loving Caṇḍikā, the Supreme Goddess may reduce that person’s accumulated merit to ashes.

हिन्दी भावार्थ

जो भक्तवत्सला चण्डिका की नित्य पूजा नहीं करता, परमेश्वरी उसके संचित पुण्यों को भस्म करके नष्ट कर देती हैं।

मन्त्र ३९

तस्मात्पूजय भूपाल सर्वलोकमहेश्वरीम् ।
यथोक्तेन विधानेन चण्डिकां सुखमाप्स्यसि ॥३९॥

tasmātpūjaya bhūpāla sarvalokamaheśvarīm | yathoktena vidhānena caṇḍikāṃ sukhamāpsyasi ||39||

English Meaning

Therefore, O king, worship Caṇḍikā, the supreme sovereign of all worlds, according to the prescribed method, and you shall attain happiness.

हिन्दी भावार्थ

इसलिए हे भूपाल! समस्त लोकों की महेश्वरी चण्डिका की बतायी हुई विधि से पूजा करो; इससे तुम सुख प्राप्त करोगे।

समाप्तिः

॥ इति वैकृतिकं रहस्यं सम्पूर्णम् ॥
॥ ॐ तत्सत् ॐ ॥

iti vaikṛtikaṃ rahasyaṃ sampūrṇam | oṃ tatsat oṃ |

English Meaning

Thus the Vaikṛtika Rahasya is complete. Om Tat Sat Om.

हिन्दी भावार्थ

इस प्रकार वैकृतिक रहस्य सम्पूर्ण हुआ। ॐ तत्सत् ॐ।